Wednesday, April 15, 2015

سازی که «ذهن» نوازنده آن است


تأملی بر کتاب «دنیای بارکلی: بررسی سه گفت و شنود» نوشته تام استونهام
سازی که «ذهن» نوازنده آن است

 زهیر باقری نوع پرست

کتاب «سه گفت و شنود میان هیلاس و فیلونوس» یکی از کتاب‌هایی است که بارکلی در آن به بررسی و تبیین نظرات خود می‌پردازد. تام استونهام در کتاب «دنیای بارکلی: بررسی سه گفت و شنود» به بررسی و تحلیل این اثر پرداخته است. این کتاب به سه بخش اصلی تقسیم شده است. در بخش اول؛ که کوتاه‌ترین بخش کتاب است، زندگی و فلسفه‌ بارکلی توضیح داده شده است. در این بخش، خصوصیات غیرماده‌گرایی (immaterialism) بارکلی و اینکه آیا می‌توان آن را با رئالیسم قابل جمع دانست یا خیر، مورد بحث قرار می‌گیرد. بخش دوم به تفسیر و بررسی این کتاب می‌پردازد. در این بخش ادراک، معناداری و نگرش علمی به جهان مورد بررسی قرار می‌گیرد و استدلال‌های بارکلی علیه ماده در این فصل بررسی می‌شوند. بخش سوم که مبسوط‌ترین بخش کتاب است از چهار فصل تشکیل شده‌است که به بررسی خدا، ذهن‌های دیگر، نومینالیسم بارکلی و ماهیت ابژه‌ها از نظر بارکلی می‌پردازد.

توجه به زمینه‌ تاریخی فلسفه بارکلی به ما کمک می‌کند تا موضع فلسفی او و اهمیت آن را بهتر متوجه شویم. بارکلی در دوره‌ای زندگی می‌کرد که انقلاب علمی در اوج خود بود، و نگرش ماده‌گرایانه نیز رفته رفته خود را تثبیت می‌کرد. بارکلی در نوشته‌های خود به نقد ماده‌گرایان می‌پردازد که از نظر استونهام، همیشه مشخص نیست که منظور او از ماده‌گرایان چه کسی است. در عین حال جان لاک فیلسوفی است که بارکلی بیش از دیگران در نوشته‌های خود به نقد و بررسی نظراتش می‌پردازد.

جان لاک بر این باور بود که همه‌ ایده‌های ما از طریق تجربه و به طور خاص حواس به دست می‌آید. بنابراین چیزهایی که به طور مستقیم از آنها آگاه هستیم ایده‌های درون ذهن ما هستند، در عین حال ماده‌هایی در جهان وجود دارند که این ایده‌ها را به وجود می‌آورند. به عبارتی، چیزهایی در دنیای واقعی وجود دارد که شبیه ایده‌های ما از آنها هستند. جان لاک بر این باور بود که ماده‌ای وجود دارد که ادراکی در ما ایجاد می‌کند. تصور کنید ما به یک سیب نگاه می‌کنیم. با نگاه کردن به این سیب ایده‌ای از سیب به ذهن ما می‌رسد. آیا این ایده از جای دیگری بجز ذهن ما می‌آید؟ به عنوان مثال بوی سیب تنها می‌تواند در ذهن ما وجود داشته باشد. ایده‌ها برای درک شدن نیاز به ذهن دارد، آنچه در دنیا وجود دارد تنها به واسطه‌ ادراک ما آن‌گونه که هستند ادراک می‌شوند.

بارکلی بر این باور بود که ما به‌ وسیله‌ تجربه و مشاهده یاد می‌گیریم مثلاً به واسطه‌ نگاه کردن یا لمس کردن و به وسیله‌ ادراک، جهان را متوجه می‌شویم، بنابراین با لمس کردن نرم و سفت بودن سیب را یاد می‌گیرم با نگاه کردن به سیب قرمز یا سیب زرد، رنگ‌ها را یاد می‌گیرم و با ترکیب این ادارک‌ها ایده‌ای در مورد سیب پیدا می‌کنیم. بنابراین، در اندیشه‌ بارکلی دنیا برای ما ترکیبی است از ادراک‌هایی که دریافت می‌کنیم، نه دنیای ماده و از این رو به او ایده‌آلیست گفته می‌شود.

سیب ترکیبی از خصوصیاتی است که مجموع ادراک آنها است که سیب را تشکیل می‌دهد نه چیز بیشتری، دنیای واقعی همان چیزی است که تجربه می‌کنیم، که در واقع ایده‌ها هستند و همین ایده‌ها برای ما مهم هستند. بارکلی بر این باور است که اگر چیزی وجود داشته باشد که واقعاً هیچ ذهنی آن را ادراک نمی‌کند اصلاً برای ما اهمیتی نخواهد داشت. دنیای ما مجموعی از ایده‌ها است، ایده‌ها نمی‌توانند از ماده به وجود بیایند و ما نیز آنها را درست نمی‌کنیم، بنابراین باید خدایی وجود داشته باشد که ایده‌ها را به ما می‌بخشد. از نظر بارکلی خدا به شکل منظم و یکسان این ایده‌ها را به ما می‌دهد، بنابراین ما در ارتباط مستقیم با خدا هستیم چرا که ایده‌ها را او به ما می‌دهد. بدین ترتیب هر بار که ما تجربه‌ای داریم با خدا در ارتباط هستیم.

همان طور که گفته شد بارکلی در زمانی زندگی می‌کرد که علاقه به ماده‌گرایی و گرایش‌های خداناباورانه رو به رشد بود و از نظر او غیرماده‌گرایی بهترین استدلال برای وجود خدا و مقابله با خداناباوران بود. غیرماده‌گرایی یعنی دنیایی وجود دارد ولی از ماده نیست. ایده‌آلیست به کسی گفته می‌شود که دنیا را‌ زاده ذهن ما می‌داند، در حالی که بارکلی بر این باور است که ما به صورت منفعل در معرض ایده‌هایی قرار می‌گیریم. از نظر او هر آنچه وجود دارد ذهن و ایده‌های ما هستند ولی بر این باور نیست که این ایده‌ها ساخته‌ ذهن ما هستند، بلکه ساخته‌ خداوند هستند. بنابراین وقتی تجربه‌ای دارید چیزی در ذهن شما وجود دارد که بارکلی به آن می‌گوید ایده.

وقتی شما به یک سیب نگاه می‌کنید، می‌بینید که قرمز است یعنی رنگ دارد، طعم خاصی دارد، نه خیلی سفت است و نه خیلی نرم، ما داریم خصوصیات این سیب را تجربه می‌کنیم، حاصل جمع این تجربه‌ها برای ما سیب است. بنابراین سیب برای بارکلی ماده نیست چرا که ماده خارج از تجربه‌ ما است. با توجه به اینکه ماده خارج از ذهن و تجربه‌ ما است از کجا باید بفهمیم آن ماده‌ خارج از ذهن ما چیست؟ و علاوه بر اینکه نمی‌توانیم بفهمیم خارج از ذهن ما چیست، معلوم نخواهد بود چگونه می‌‌خواهیم درباره‌ آن سخن بگوییم. همچنین تجربه‌ ما از ماده با ماده‌ای که قرار است تجربه را در ما به وجود بیاورد یکی نیست. این ملاحظات باعث شد بارکلی نگرش ماده‌گرایانه را محتوم به شک‌گرایی بداند.

بارکلی بر این باور بود که فلسفه او شک‌گرایی و خداناباوری را ابطال می‌کند و غلط بودن موضع ماده‌گرایی علمی و تحویل‌گرایانه را نشان خواهد داد. از نظر بارکلی وقتی متوجه شویم نگرش ماده‌گرایانه مبنی بر اینکه هر آنچه وجود دارد ماده‌های فیزیکی هستند که به یکدیگر انرژی (در زبان بارکلی حرکت) منتقل می‌کنند باطل است، از منبع ناخرسندی در جهان مدرن رها خواهیم شد. دنیای بارکلی، دنیایی است که شامل تجارب غنی ما انسان‌ها از ذهن‌های یکدیگر است و زندگی در چنین دنیایی زیباتر از دنیای مادی است که علم برای ما توصیف می‌کند.

علاوه بر این، بارکلی سعی داشت نشان دهد که ماده نمی‌تواند در ذهن ما ایده‌ای به وجود بیاورد. ولی ذهن‌های دیگر می‌توانند در شکل‌گیری ایده در ذهن ما نقش داشته‌باشند. این ایده‌ بارکلی که علیت در ماده وجود ندارد یا ماده توان علت شدن برای ایده در ذهن‌های ما را ندارد، از بارکلی شروع شد و توسط هیوم نیز با تغییراتی به کار رفت و در واقع منشأ یکی از استدلال‌های متداول برای نفی وجود علیت در جهان خارج است.

با توجه به اینکه در فلسفه بارکلی منبع معرفتی ما ایده‌ها هستند، چگونه می‌توانیم متوجه شویم که واقعاً داریم کاری را انجام می‌دهیم یا صرفاً تخیل می‌کنیم که داریم آن کار را انجام می‌دهیم. برای متوجه شدن تفاوت بین این دو به بررسی یک مثال بپردازیم. اگر من تخیل کنم که دست خود را تکان می‌دهم شما چیزی نخواهید دید، ولی اگر دست خود را واقعاً تکان بدهم، اراده‌ من برای تکان دادن دستم، منجر به شکل‌گیری ایده در ذهن شما می‌شود. بنابراین تفاوت تخیل و عمل در فلسفه‌ بارکلی با توجه به تأثیری که در ذهن دیگران ایجاد می‌کند مشخص می‌شود. همچنین ما مستقیماً با دنیایی که تجربه می‌کنیم در تماس هستیم و بنابراین دنیای ما نمی‌تواند یک توهم باشد چرا که همان
تجربه‌ ما است.

از نظر استونهام، بارکلی در زمینه ادراک حسی رئالیست است چرا که ایده‌هایی که ما دریافت می‌کنیم ساخته‌ ما نیستند و اراده ما نیز در به دست آوردن آنها نقشی ندارد. استونهام بر این باور است که بارکلی در کتاب سه گفت‌و‌شنود سعی در اثبات این دارد که این کیفیت‌ها به ذهن وابسته هستند و برای این منظور ادراک را رابطه‌ای بی‌واسطه و کامل بین سوژه و ابژه در نظر می‌گیرد، که این موضع بارکلی از نظر استونهام مهمترین فرضیه‌ فلسفی بارکلی است. وقتی ما در رابطه با یک شیء قرار می‌گیریم، ما به عنوان سوژه‌ای که در حال ادراک است در نظر گرفته می‌شویم و ابژه‌ای ادراک می‌شود، از نظر استونهام، ادراک برای بارکلی یک رویداد نیست و ما با ابژه‌ها در رابطه‌ای مستقیم قرار داریم و این رابطه ادراک نامیده می‌شود ولی رویدادی مجزا از ما یا ابژه نیست. ادراک از نظر بارکلی شبیه به تجربه‌ درد است که در آن نمی‌توان حد وسطی به نام رویداد در نظر گرفت.

از نظر استونهام این کتاب از کتاب اصول بارکلی جامع‌تر و پخته‌تر است چرا که نقد بارکلی به ماده‌گرایی در این کتاب به تفصیل توضیح داده شده است. استونهام در کتاب خود بارکلی و مواضع‌اش را به مباحث متأخر فلسفه مانند نظریه عمل و ابزارگرایی در علم مرتبط می‌سازد و از این نظر برای خوانندگانی که با فلسفه‌ معاصر آشنایی بیشتری دارند جالب توجه است. علاوه بر این، ارتباط و جایگاه بارکلی در فلسفه معاصر نیز مشخص می‌شود. فلسفه بارکلی راه را برای متافیزیک و فلسفه‌ علمی هموار می‌کند که در آن ابعاد غیرجسمانی زندگی بشر بر ابعاد جسمانی آن اولویت دارد. در پایان به تمثیلی از بارکلی در مورد ذهن و بدن اشاره کنیم: ذهن مانند نوازنده موسیقی است و بدن‌سازی است که ذهن
 آن را می‌نوازد.

پی‌نوشت:
تام استونهام (Tom Stoneham) فیلسوف انگلیسی، استاد گروه فلسفه دانشگاه یورک انگلستان و مدیر این گروه است. پژوهش‌های او در حوزه متافیزیک، معرفت‌شناسی، منطق فلسفی و فلسفه بارکلی است. او عضو هیأت تحریریه نشریه فلسفی ذهن است. او در خردادماه سال ۱۳۸۹ به ایران آمد و در دانشگاه تهران و مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه و همچنین در اردیبهشت ۱۳۹۳ در پنجمین همایش انجمن فلسفه تعلیم و تربیت ایران در کرمان به سخنرانی پرداخت.
لازم به ذکر است کتاب «سه گفت‌وشنود میان هیلاس و فیلونوس» توسط منوچهر بزرگمهر به فارسی ترجمه شده است.

نقد و بررسی کتاب «مکتب تفکیک» نوشته محمدرضا حکیمی

اگر فردی بخواهد به فهمی از کتاب مقدس دینی که چندین سده پیش نگاشته شده دست پیدا کند، چه باید بکند؟ باید آن را بخواند. اگر فردی بخواهد به...